In Memoriam Jan Borkus


Afgelopen maandagochtend, 29 oktober 2007, is Jan Borkus na een kort ziekbed overleden in het Bronovo ziekenhuis te Den haag. Hij werd 87 jaar.

Marie Johannus Aloysius Borkus werd op 19 september 1920 geboren te Den Haag, waar hij ook zijn jeugd doorbracht. Hij volgde een opleiding bij de toneelklas van het Haags Conservatorium bij Adolphe Engers en Cor Dommelshuizen. Na het einde van de tweede wereldoorlog was hij actief met het schrijven van tekst en muziek bij amateur revues. In januari 1947 maakte hij zijn beroepsdebuut met een KRO- radiocabaret. In 1950 ging hij een dienstverband aan met de Nederlandse Radio Unie en begon hij met zijn carrière als hoorspelacteur.

Dit bleef hij doen als lid van de hoorspelkern tot hij in 1985 de pensioengerechtigde leeftijd bereikte. Maar ook na zijn pensionering bleef hij actief als hoorspelacteur. Tijdens zijn leven heeft hij in een zeer groot aantal hoorspelen gespeeld, waarschijnlijk meer dan tweeduizend. Daarnaast regisseerde hij vier hoorspelen en bewerkte of vertaalde hij de tekst van een tiental hoorspelen.
Het eerste succes van Jan Borkus was (volgens hemzelf) in het hoorspel "Paulus". Bert Dijkstra, die de hoofdrol vervulde, kon door een kaakontsteking niet spelen en Jan Borkus mocht zijn rol overnemen. Hij speelde de rol van Paulus met zoveel vuur en overtuigingskracht dat de aanwezige, al geroutineerde hoorspelacteurs aan het einde van zijn spel hem spontaan een applaus gaven. De mooiste rol, maar ook de moeilijkste, vond hij zijn rol als afasiepatiënt in "In z'n achteruit". Zijn laatste rol was die van Jimmy Barnard in "Het Testament van Whittaker", een hoorspel van Het genootschap van de Twaalfde September.

Op radio was Jan Borkus ook actief als presentator van diverse programma's. Zo presenteerde hij negen jaar lang het verzoekplatenprogramma "Met vriendelijke groeten". Verder presenteerde hij ook programma's als "Met vlag en Wimpel", "Een stem, een leven", "Zestig minuten voor boven de zestig" en "Onder de afwas". In diverse hoorspelen en programma's liet hij horen ook op zanggebied verdienstelijk te zijn.

Op de televisie was Jan Borkus maar hoogst zelden te zien. Hij werkte eenmaal mee aan "1 van de 8" naar aanleiding van het vijfentwintigjarige bestaan van de hoorspelkern. Ook speelde hij een rol in de aflevering "De Clown" van de Tv-serie "Mensen zoals jij en ik". Te horen was hij des te vaker op de TV. Hij leende zijn stem aan vele nasynchronisaties, poppenseries, reclames en documentaires.
Wie kent er niet de kreet "Gompie" van de sullige maar o zo beminnelijke walrus? Jan Borkus leende zijn stem aan Gompie. Maar ook aan Ritsaart, de sluwe vos. Twee volstrekte tegenpolen, die deze vakman dan ook volstrekt verschillende stemmen gaf, die hen desondanks op het lijf waren geschreven.
Ook in "De Berenboot" en "De Astronautjes" voorzag hij meerdere karakters van een stem. Wat minder bekend is waarschijnlijk dat hij de stem was van Brains bij de, in het Nederlands nagesynchroniseerde, serie Thunderbirds. En zo zijn er nog veel meer voorbeelden te noemen.

Misschien zal men het zich niet realiseren, maar in feite markeert de dood van Jan Borkus het einde van een tijdperk, het tijdperk van de "hoorspelkanonnen". De luisteraars keken vaak naar de rolverdeling om te zien of een of meerdere van de kanonnen meededen. Immers, zij stonden garant voor een goed en spannend hoorspel. Zo werd er ook door veel mensen nieuwsgierig gekeken of de naam Jan Borkus in de lijst voorkwam. Als dit het geval was, dan werd er juist naar dit hoorspel geluisterd. En met recht! Denk aan vele "klassiekers" waaraan hij meewerkte: de drie "Sprong in het heelal" series; de Paul Vlaanderen hoorspelen; "Testbemanning"; "Moordbrigade Stockholm"; ....... De lijst is veel te lang om hier op te noemen.

Een carrière zegt veel over een acteur, maar zegt niets over de persoon.
Jan Borkus was zonder meer een markant mens. Warm, vriendelijk en belangstellend. Een dierenvriend in hart en nieren. Over dierenmishandeling kon hij hartgrondig boos worden. Hij kon strikt en onwrikbaar als een rots in de branding zijn en beschikte over een ongelofelijk gevoel voor humor. Die humor paste hij regelmatig toe en hij had al bij voorbaat pret voor tien wanneer hij iemand ging verrassen.
Als kunstvorm was het hoorspel voor Jan Borkus heel belangrijk. Het was voor hem onbegrijpelijk dat het hoorspel in Nederland was verdwenen, terwijl het in de ons omringende landen ruime aandacht bleef krijgen. Maar zijn familie was voor hem het allerbelangrijkste. Zijn vrouw, met wie hij 62 jaar geleden trouwde, was zijn alles. Zonder haar voelde hij zich niet compleet. Hij kon haar eigenlijk geen dag missen. Vol vuur kon hij vertellen van de verrichtingen van zijn zoon, op wie hij enorm trots was. Sprak hij over zijn dochter, dan werd zijn stem zacht en gevoelig. Zo ook bij zijn kleindochter, die echt zijn oogappeltje was. Tot aan het einde heeft hij zijn familie geprobeerd te beschermen.

Jan Borkus is in besloten kring begraven.
Verdrietig genoeg is de wereld een bijzonder mens armer geworden en ik een vriend.

Peter Schrama DNH
[Terug]